Dok poslednjih sedmica svjedočimo dramatičnim scenama u kojim mještani Botuna bojkotuju ideju o izgradnji kolektora na njihovoj teritoriji, sve sam više skeptična da ćemo i 2026. godine imati riješeno elementarno infrastrukturno pitanje kanalizacije, u glavnom gradu. Nama su strateška pitanja infrastrukture očito uvijek samo u planu, a nekako uvijek zapne u realizaciji, iako smo ovog puta, uredno konsultovali i struku i najsavremeniju tehnologiju. A što smo dalji od rješenja kanalizacije, to smo, logično je, dalje i od EU, pitanje je samo da li nam takav status baš i odgovara. Botun je sa druge strane i metafora nemoći sistema, kolateral decenijskog neznanja upravljanja prostorom, gdje se svaki problem pokušava izmjestiti na ’’periferiju’’, i metaforički i doslovno. Ipak, pitanje Botuna prevazilazi tehnički problem kanalizacije, ono nas ogoljava i razotkriva nam mnoge druge ubajaćene sistemske, razvojne i društvene greške, ukazuje nam na stepen emancipacije, stepen (ne) kulture, na neumijeće vođenja dijaloga, na odnos prema prostoru i prema društvu, a ponajviše govori o našem nepovjerenju u nauku, u struku, u tehnologiju, i u progres. Potvrđuje nam i činjenicu da nijedno ozbiljno društveno pitanje nismo riješili a da ga nismo ispolitizovali i izmjestili iz fokusa struke. Djeluje nam lakše da i dalje fekalije izlivamo u Moraču i Skadarsko jezero, nego da povjerujemo u tehnologiju i filter za prečišćavanje otpadnih voda.
Sa druge strane, treba razumjeti skepsu i nepovjerenje mještana Botuna, koji su na svojoj zemlji, osjetili negativne efekte jedne velike ideje i narativa o progresu, poznate nam kao ,,problem KAP-a’’, a koji je neosporno za rezultat imao veoma negativne posljedice na prostor i na zdravlje ljudi u tangentnim zonama. Vrijeme je pokazalo da prostor oko kombinata nikada nije shvaćen kao životni ambijent, već kao tehnička zona nusprodukata industrije. Ne možemo zapostaviti činjenicu da su mještani Opštine Zeta referendumom većinski izglasali neprihvatanje ideje o kolektoru, boreći se, kako kažu za ,,pravo na čistu vodu i zdrav vazduh’’. Koliko god da je cijela priča ironična i prilično tragična u epilogu (ako se kolektor ne realizuje), moram priznati da mi se ova “ekološka” parola prilično dopala. Da li to konačno imamo ekološki protest!? Voljela bih da smo imali prilike da češće vidimo i proteste građana protiv saobraćajnog kolapsa u gradu, protiv zagađenja vazduha, protiv masovne gradnje, i borbu za ,,pravo na pogled i pravo na sunce’’. Voljela bih isto tako da nikada nisam vidjela žurku nakon rezultata referenduma u Zeti.
Istina je, dakle, da se država decenijama nije potrudila da izgradi povjerenje u sistem, u ali i u tehnologiji, struku i nauku. Nije joj to nikad ni bio prioritet. Nije ni sada. Zato građani više ne vjeruju ni naučnicima, ni empirijskim dokazima, ni referentnim praksama, ni uspješnim primjerima, ni filterima…ne vjeruju nikome ko ih pokušava demantovati.
Možda je država upravo trebala kreirati povjerenje, sanirajući najprije KAP-a, i dokazati da je sposobna izboriti se sa problemom, i da joj je stalo do društva i prostora. Rješenje pitanja KAPa, bio bi zreo odgovor sistema, koji bi, sigurna sam, vrlo lako i brzo riješio naknadno i pitanje kolektora. Ali ako sistem nema ideju, studenti imaju rješenje.
U okviru predmeta Urbana ekologija, koji se sprovodi na četvrtoj godini, na smjeru Zaštita životne sredine na Metalurško - tehnološkom fakultetu Univerziteta Crne Gore, a pod mentorstvom doc.dr Eme Alihodžić Jašarović, realizovano je semestralno istraživanje, na temu perspektive održivog upravljanja industrijskim naslijeđem i mogućnosti cirkularne upotrebe crvenog mulja, najtoksičnijeg nusproizvoda proizvodnje aluminijuma, na primjeru Kombinata aluminijuma Podgorica (KAP). Neriješeni decenijski status KAP-a, i crveni mulj kao dugoročno ekološko opterećenje širokih razmjera, izvor je rizika po ekosistem, ali i zdravlje ljudi. On se analizira kao kompleksan industrijski otpad visokog ekotoksičnog potencijala, ali i kao zanemareni sekundarni resurs čija se transformacija uklapa u savremene koncepte cirkularne ekonomije i urbane ekologije. Doprinos rada ogleda se i u sprovedenom hemijskom eksperimentu koji potvrđuje tehničku i funkcionalnu upotrebljivost materijala, čime se otvara prostor za njegovu buduću primjenu. Rješavanje tog problema kroz inovativnu valorizaciju, ne bi značilo samo uklanjanje opasnosti, nego i prilika da Crna Gora demonstrira usklađenost sa evropskim standardima, i doprinese održivoj zelenoj tranziciji, što je imperativ u procesu pristupanja EU.
Crveni mulj KAP-a predstavlja jedno od najznačajnijih ekoloških opterećenja, ne samo u Crnoj Gori, već i u regionu. Prema izvještaju podržanom od strane United Nations Economic Commission for Europe (UNECE), o upravljanju industrijskim otpadom u Crnoj Gori, najveći dio industrijskih emisija povezan je sa KAP-om. On šteti uticajima na okolinu, uključujući kontaminaciju podzemnih voda, tla, rizik od zagađenja i toksičnih emisija-ekološki, zdravstveni i regulatorni aspekti, koji predstavljaju prepreku za ispunjavanje ekoloških standarda EU. Sanacija crvenog mulja predstavlja jedan od vodećih problema, ali i zadataka koji moraju biti riješeni.
Semestralno istraživanje obuhvata analizu postojećeg stanja deponije crvenog mulja, kao i detaljnu analizu aktuelnih tehnoloških mogućnosti za njegovo procesuiranje i ponovno korištenje, te razvoj potencijalnih modela integracije u urbano jezgro grada Podgorice. Studenti rade na izradi prospektivnog scenarija, koji će pomoći u formulisanju razvojnih putanja i održivih strategija upravljanja. Cilj je ispitati inovativne pristupe koji bi crveni mulj, kao jednu od najvećih crnih ekoloških tačaka, mogao transformisati iz ekološkog i prostornog tereta, u potencijalni resurs, uključujući njegovu upotrebu u građevinskim materijalima, apsorpcionim supstratima i regeneraciji degradiranih prostora. Interdisciplinarni rad sa studentima, prikazuje identifikaciju inovativnih, tehničkih i prostorno održivih rješenja, potvrđujući važnost interdisciplinarnog pristupa u savremenim upravljanjima industrijskim otpadom.
Kako je KAP i dalje vodeći ekološki problem, za koji država još uvijek nema rješenje, potrebno je promisliti transformaciju industrijskog prostora u kompleks za nove potrebe grada i nove generacije, sa fokusom na zelenu tranziciju, obnovljive izvore energije i ekološku sanaciju područja. U nastavku će ukratko biti prikazani neki od ponuđenih razvojnih scenarija industrijskog pejzaža KAP-a, kao inserti iz veoma kompleksnih i uspješnih seminarskih radova, koje je pratila interakcija sa lokalnom zajednicom, u formi razgovora, intervjua i angažmana po pitanju novih funkcija. Napominjem da studenti Metalurškog fakulteta ne vladaju programskim alatima za vizuelizovanje ideje, što izmješta fokus sa estetskog na funkcionalni aspekt, kao i na primarno rješavanje problema sanacije crvenog mulja. U tom smislu omogućeno im je eksperimentalno korištenje AI alata za pomoć u vizuelizovanju idejnog koncepta.
Studentski tim u sastavu: Aleksa Kekić, Aleksandra Ušćumlić i Ivana Stevanović analizirali su potencijal crvenog mulja u kontekstu kreiranja novog građevinskog materijala. Oni konstatuju da zbog mekoće tla kod bazena crvenog mulja, na tom mjestu nije izvodljivo graditi nove infrastrukturne projekte, već je takvo zemljište pogodno za izgradnju velike parkovske površine. Ova ekološka i ekonomična metoda zasniva se na prirodnoj sposobnosti određenih biljnih vrsta da apsorbuju, akumuliraju, razgrade, destabilizuju ili stabilizuju zagađivače iz crvenog mulja. Oni sprovode laboratorijski eksperiment, u cilju ispitivanja kreiranja novog građevinskog materijala, nastalog nakon procesa dekontaminacije crvenog mulja. Proračunom je određena količina silikata, natrijum hidroksida, pepela i crvenog mulja, koja je potrebna za izradu novog građevinskog bloka. Eksperimentom je proizveden uzorak, a takav materijal, po uzoru na svjetske prakse, mogao bi postati gradivni materijal za novi stambeni kompleks, koji bi predstavljao svojevrstan eksperiment, planiran po visokim ekološkim standardima i zero energy konceptu. Na prostoru postojećih fabričkih postrojenja, a nakon uklanjanja infrastrukture i prethodne dekontaminacije, mogao bi se izgraditi kompleks zgrada od opeke proizvedene iz crvenog mulja. Time se kreira ’’crveni blok’’, kao veoma simboličan arhitektonski izraz koji ukazuje na crirkularnu ekonomiju i svojevrstan reuse. Ideja je da se postojeća konstrukcija fabrike, u najvećoj mjeri ,,pretopi’’ i reparira za izgradnju novog kampusa. Zamišljeno je da cio kompleks radi na energiji dobijenoj od solarnih panela sa kompleksa. Saobraćaj u kampusu je alternativni (bicikli, trotineti, električna vozila…), bez motornih vozila, dok se aktivno koristi postojeća željeznička pruga za komuniciranje unutar kampusa i kao veza sa gradom (pruga napravljena da kampus komunicira sa Nikšićem i Podgoricom, koristeći za dopremanje i otpremanje sirovina potrebnih pri proizvodnji aluminijuma u KAP-u.)
Kandidatkinje Vuković Nada i Vidić Jovana napušteni industrijski prostor Kombinata aluminijuma Podgorica vide kao jedinstvenu priliku za redefinisanje načina na koji grad koristi svoju industrijsku baštinu. Transformacija ovog prostora u funkcionalni, održivi i ekološki prihvatljiv kompleks predstavlja logičan korak ka održivom urbanom razvoju. Njihov koncept predstavlja kombinaciju urbane farme i solarnih panela, čime se prostor nekadašnjeg industrijskog giganta pretvara u centar održive proizvodnje i obnovljive energije. Urbana farma omogućava lokalnu proizvodnju hrane, edukaciju građana o urbanom vrtlarstvu i permakulturi, kao i razvoj novih radnih mesta i socijalnih programa za lokalnu zajednicu. To uključuje edukativne centre za škole i univerzitete, radionice o održivom vrtlarstvu i permakulturi, kao i prostor za lokalne tržišne manifestacije, čime se podstiče ekonomska aktivnost i socijalna kohezija. Na površini nekadašnjeg industrijskog kompleksa predviđa se formiranje više zona za različite vrste biljnih kultura, prilagođenih urbanim uslovima: povrće, voće i bilje za prehranu lokalne zajednice. Planira se upotreba tehnologija vertikalnog i hidroponskog uzgoja, što omogućava maksimalnu produktivnost na ograničenom prostoru. Instalacija solarnih panela dodatno doprinosi smanjenju ugljeničnog otiska i proizvodnji čiste energije za potrebe farme i okolnog područja. Na krovovima industrijskih hala, otvorenim površinama i čak na površini bazena crvenog mulja planira se postavljanje fotonaponskih solarnih panela. Oni će obezbeđivati čistu energiju za potrebe urbane farme i okolne infrastrukture, a višak proizvedene energije može se distribuirati u lokalnu mrežu, doprinoseći održivom razvoju grada. Ovakva kombinacija farme i solarnih panela omogućava samoodrživost projekta, smanjuje ugljenični otisak i pomaže u ekološkom oporavku bivšeg industrijskog područja.
Kandidatkinja Marija Radonjić predlaže dvije međusobno povezane funkcije na prostoru bazena crvenog mulja: izgradnju karting staze koja koristi dio postojeće infrastrukture KAP-a i formiranje vještačkog jezera (roze boje) na prostoru današnjih bazena crvenog mulja. Primjenom kombinovanih hemijskih, bioloških i pejzažnih metoda, crveni mulj iz KAP-a može se pretvoriti iz ekološkog opterećenja u vrijedan resurs i simbol regeneracije. Proces koji obuhvata valorizaciju, neutralizaciju i fitoekstrakciju omogućava istovremeno smanjenje opasnih materijalnih svojstava mulja, izdvajanje korisnih sirovina i stvaranje ekološki stabilnog, estetski oblikovanog i društveno značajnog prostora. Ova strategija revitalizacije za cilj ima ekološko, prostorno i društveno preoblikovanje degradiranog industrijskog područja. Karting staza predstavlja primjer održive prenamjene industrijskog prostora, jer svoje funkcionalne elemente zasniva na već postojećim platformama, prilazima i infrastrukturnim površinama. Na taj način se minimizira dodatna gradnja i smanjuje ekološki otisak rekonstrukcije, čuvajući što je moguće više zemljišta od dalje degradacije. Istovremeno, projekat donosi novi ekonomski i društveni sadržaj koji može aktivirati lokalnu zajednicu i doprinositi stvaranju pozitivnog identiteta prostora.
Vještačko jezero roze boje, koje bi zamijenilo sadašnje bazene crvenog mulja, predstavlja simboličku i ekološki prihvatljivu reinterpretaciju postojećeg problema. Umjesto da se mulj i dalje opaža isključivo kao ekološka opasnost, na ovom mjestu nastaje kontrolisani pejzažni element koji svojom bojom evocira istoriju lokaliteta, ali bez njegovog toksičnog karaktera. Jezero preuzima ulogu ekološki stabilnog, rekreativnog i edukativnog prostora. Na kraju, predloženi koncept predstavlja savremen i jasno definisan strateški pristup revitalizaciji KAP-a: prostor se pretvara u atraktivnu destinaciju koja istovremeno čuva memoriju, umanjuje ekološke rizike i otvara nove mogućnosti za društveni i ekonomski razvoj.
Studentkinje Anja Stijepović i Andrijana Tomović prostor KAP-a, sa već razvijenim energetskim i logističkim sistemima (trafostanicama, željeznicom, vodosnabdijevanjem i pristupnim putevima), vide kao prostor koji je moguće transformisati u regionalni centar za reciklažu i inovacije. U okviru takvog kompleksa mogla bi se organizovati reciklaža metala, plastike, e-otpada, građevinskog materijala i guma, čime bi se znatno smanjila količina otpada koji završava na deponijama. Jedna od prednosti transformacije KAP-a u centar za zelene tehnologije i reciklažu jeste činjenica da se prostrane hale, laboratorije, kancelarijski prostori i pomoćni objekti mogu relativno lako adaptirati za nove funkcije, često uz minimalna ulaganja.
U svijetlu intenzivne građevinske aktivnosti u Crnoj Gori, suočavamo se sa izazovom efikasnog upravljanja građevinskim otpadom. Trenutna praksa neodgovornog odlaganja otpada na divlje deponije, kao i ograničene primjene legalnih, često dovodi do nepotrebnog trošenja resursa i značajnog zagađenja životne sredine. Posmatrajući riješenja u evropskim zemljama, gdje postoji uspješna industrija recikliranja građevinskog otpada, predstavlja se prilika za implementaciju sličnog modela u Crnoj Gori. Takođe, značajno je naglasiti da oko 40% emisija CO2 potiče upravo iz građevinske industrije, što našu inicijativu čini ne samo ekonomski, već i ekološki relevantnom.
Uspostavljanjem centra za reciklažu, istraživanje i inovacije, Crna Gora bi napravila važan korak ka cirkularnoj ekonomiji i ispunjavanju ciljeva Evropskog zelenog plana (EU Green Deal). Kandidatkinje predlažu i model uključivanja međunarodnih partnera poput UNDP-a i programa Horizon Europe omogućilo bi pristup finansijama, ekspertizi i tehnologijama potrebnim za realizaciju ovakvog projekta.
Kandidati Anel Perezić i Darko Jelić za rješenje problema KAP-a predlažu izgradnju postrojenja za preradu biomase, dizajnirano za proizvodnju peleta i biogasa, što predstavlja savremen i održiv odgovor na sve veće energetske, ekološke i klimatske izazove. Korištenjem ovih obnovljivih resursa ne samo da se smanjuje zavisnost od fosilnih goriva, već se i efikasno smanjuje količina otpada koja bi inače završila na deponijama, gdje potencijalno proizvodi metan i druge štetne gasove. Proces proizvodnje zasniva se na dvostrukoj valorizaciji biomase: suvi organski materijal se kompaktira i pretvara u pelet, visokokalorično gorivo koje se koristi za grijanje ili procese u industriji, dok se vlažnija frakcija biomase anaerobno razgrađuje proizvodeći biogas bogat metanom, koji se može koristiti za dobijanje električne ili toplotne energije. Ovo omogućava visoku energetsku efikasnost i minimalan otpad u cijelom procesu.
Izgradnja ovakvog postrojenja na lokaciji nekadašnjeg bazena crvenog mulja predstavlja inovativan način revitalizacije zemljišta koje je decenijama bilo degradirano industrijskim otpadom. Korištenjem jedne vrste industrijskog otpada (biomase) za sanaciju posljedica druge (crvenog mulja), prostor dobija novu funkciju potpuno usklađenu sa principima cirkularne ekonomije i održivog razvoja. Na strateškom nivou, postrojenje predstavlja iskorak ka energetskoj suverenosti Crne Gore. Smanjenjem uvoza fosilnih goriva i povećanjem udjela lokalno proizvedene energije, država postaje otpornija na globalne energetske krize i cjenovne fluktuacije. U konačnici, ovakav projekat bi bio ne samo energetski i ekonomski isplativ, već i snažan simbol ekološke tranzicije Crne Gore – transformacija od zagađenog lokaliteta u model održivog, cirkularnog razvoja zasnovanog na domaćim resursima, usklađenog sa evropskim i globalnim ciljevima dekarbonizacije i održivosti. To čini ovaj projekat dugoročno održivim i strateški vrijednim za lokalnu i širu zajednicu.
Ovakve ideje studenata, koje su nastale kao proizvod polusemestralnog istraživanja, šalju snažnu poruku da se odluke o prostoru i društvu moraju graditi na znanju i isključivo na javnom interesu, a čijom bi se realizacijom obnovilo povjerenje u nauku, struku i smisao zajedničkog djelovanja. Ja u njih jako vjerujem! Zahvalna sam im na jednom predivnom sedmonedjeljnom druženju, razgovorima i idejama koje su i mene pokrenule na razmišljanje.
Komentari(0)